Methodiek

Bevrijding

De kaart laat per gemeente van 1940 zien wanneer ze werd bevrijd. Nederland werd niet op één dag vrij: de eerste plaats in september 1944, de laatste eilanden pas in juni 1945.

De bron

De datums komen uit een dataset van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI-KNAW), gepubliceerd via DANS onder de licentie CC BY-NC-SA 4.0. De basis zijn de burgemeestersverklaringen: in 1947 vroeg het ministerie van Oorlog elke burgemeester naar de datum waarop de gemeente was bevrijd. De ingevulde formulieren uit 1947 en 1948 liggen bij het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. De makers van de dataset hebben de datums vergeleken met andere bronnen en enkele ontbrekende datums aangevuld uit regionale archieven.

Daarnaast heb ik de datums vergeleken met eigen onderzoek in lokale en regionale bronnen.

Wat telt als bevrijd

De kaart kleurt op de dag waarop de hele gemeente of het grootste deel ervan vrij was. De bevrijding volgde de gemeentegrenzen niet. Bij 170 gemeenten staat op de gemeentepagina welke delen eerder of later vrij waren. Langs de rivieren, waar het front in de winter van 1944 op 1945 stillag, kon dat tussen twee oevers maanden schelen.

Sommige gemeenten legden een andere officiële datum vast dan de dag van de bevrijding, vaak 5 mei 1945, ook als ze eerder vrij waren. Die officiële datum staat er dan bij.

In het westen kwam de bevrijding met de capitulatie op 5 mei 1945. In een deel van die gemeenten kwamen de geallieerde troepen pas enkele dagen later; dan geldt die dag.

Een aantal gemeenten van 1940 bestond in 1945 niet meer, omdat ze waren samengevoegd met een buurgemeente. Die krijgen de datum van de gemeente waarin ze opgingen, tenzij de bron de plaats zelf noemt.

Hoe zeker is een datum

• Twee bronnen noemen dezelfde datum. De datum uit de burgemeestersverklaring wordt bevestigd door een tweede, onafhankelijke bron.
• Eén bron noemt deze datum. De datum komt uit de burgemeestersverklaring.
• Aanwijzing. De gemeente bestond in 1945 niet meer; de datum is die van de gemeente waarin ze opging.
• Bronnen spreken elkaar tegen. Een andere bron noemt een andere datum, of de plaats wisselde van handen. Bij de gemeente staat wat er verschilt.

Stand van het onderzoek

Alle 1.054 gemeenten hebben een datum. Daarvan worden er 374 door een tweede bron bevestigd, komen er 639 alleen uit de burgemeestersverklaringen, zijn er 30 afgeleid van een samengevoegde gemeente, en spreken bij 11 gemeenten de bronnen elkaar tegen.

Ken je een bron voor een gemeente? Op elke gemeentepagina staat hoe je die kunt melden.

Deportaties

Dit hoofdstuk is in voorbereiding. Het laat per gemeente van 1940 zien hoeveel Joodse inwoners werden vermoord, en welk deel de oorlog overleefde.

Wat ik toon

• Aantal slachtoffers per gemeente.
• Percentage overlevenden: het deel van de Joodse inwoners in 1941 dat de oorlog overleefde. Bij gemeenten met te weinig Joodse inwoners in 1941 toon ik geen percentage.

Tellingen per plaats lopen uiteen, afhankelijk van de bron en van wat als woonplaats telt. Waar bronnen verschillen, toon ik de bandbreedte met beide bronnen.

Geen namen

Bij de deportaties staan geen namen van personen, alleen aantallen. Wie een persoon zoekt, vindt die bij het Joods Monument. Aantallen van 1 tot en met 4 toon ik als "minder dan 5", zodat een telling in een kleine gemeente niet naar een persoon te herleiden is.

Mei 1940

Dit hoofdstuk is in voorbereiding. Het laat zien hoe Nederland in vijf dagen werd veroverd, en in Zeeland een paar dagen later.

Wat ik toon

• Dag van bezetting per gemeente van 1940, zoals bij de bevrijding met een bron per datum. Gemeenten die niet eerder bezet waren, kregen de bezetter na de capitulatie van 15 mei. Zeeland viel buiten de capitulatie en volgde tot en met 17 mei. Zeeuws-Vlaanderen werd pas na de Belgische overgave bezet, tussen 22 en 30 mei; de bronnen noemen daarvoor alleen dagen per streek, niet per dorp.
• Brandpunten en linies als punten en lijnen op de kaart: luchtlandingen, bruggen, de Grebbeberg, de Afsluitdijk, Rotterdam en Middelburg.

Waar bronnen verschillen, toon ik een bandbreedte. Zo lopen de schattingen van het aantal doden bij het bombardement op Rotterdam uiteen van ongeveer 650 tot 900.

Data en licenties

Gemeenten van 1940

Nederland telde in 1940 1.054 gemeenten. De grenzen komen uit de NLGis-bestanden van Onno Boonstra, via DANS, vrijgegeven als publiek domein (CC0). De grenzen zijn grof getekend; voor een kaart van het hele land is dat genoeg, maar ingezoomd op één gemeente zijn ze hoekig. De Afsluitdijk staat er niet op, al lag die er in 1940 al.

Welke huidige gemeente bij een gemeente van 1940 hoort, bereken ik uit de ligging van de grenzen: elke huidige gemeente met minstens een tiende van het gebied telt mee. Huidige grenzen: Kadaster, Bestuurlijke Gebieden, via PDOK, licentie CC BY 4.0.

Postcodes

Bij een postcode zoek ik op welke gemeente van 1940 de woningen in die postcode liggen. Valt een postcode voor minstens een vijfde van de woningen in een tweede gemeente, dan kies je zelf. Woningen per postcode: © CBS, © ESRI Nederland, statistische gegevens per postcode 2025 (CBS). De postcode die je invoert, blijft in je browser en wordt niet opgeslagen.

Sommige postcodes liggen in gebied dat in 1940 nog water was, zoals Flevoland, de Noordoostpolder, Lauwersoog en de Maasvlakte. Daar hoort geen gemeente van 1940 bij.

Beeld

Ik gebruik alleen beeld dat vrij is van rechten (publiek domein of CC0) of onder CC BY valt, met de naam van de maker erbij.